ZENICA

Zenica je sa svojom okolinom najveći i najznačajniji grad uz tok rijeke Bosne od njenog izvora, ispod planine Igman kod Sarajeva, pa do ušća kod Bosanskog Šamca. Prosječna nadmorska visina u centru grada je oko 325 metara, a površina općine iznosi 558 km². Prirodna okolina Zenice je brdovitog karaktera, bogata šumama i vodnim resursima, florom i faunom, ali i mineralnim bogatstvima, posebno ugljem. Prvi tragovi života ljudske zajednice na zeničkom širem prostoru bilježe se uz neolit, između 4.000 i 3.000 godine p.n.e. Ustanovljeno je da su ovdje pretežno i najduže živjeli Iliri, osim njih i Kelti, Rimljani, a potom stari Slaveni, koji krajem šestog i tokom sedmog stoljeća nakon velike pobjede nad Avarima kod Carigrada 626. godine, naseljavaju ove prostore. U historiji Bosne Zenica zauzima veoma značajno mjesto, uporište je neoborive hiljadugodišnje državnosti današnje Bosne i Hercegovine. Historija u Zenici bilježi utemeljenje istine o dugoj bosanskoj državnosti kojoj je pečat abjuracija bana Kulina na Bilinom Polju, 08. aprila 1203. godine kada se ban Kulin, utemeljitelj jake i nezavisne bosanske države, aktom abjuracije, svoje banske zakletve, pred papinim izaslanikom mudro "odrekao" bogumilskog duhovnog učenja u Bosni kako bi sačuvao samostalnost Bosne. Uz ovu, 1203. godinu važno je naglasiti da je 1189. godine, 29. augusta, Kulin ban u Visokom izdao svoju čuvenu državničku Povelju Dubrovačkoj republici i Dubrovčanima kojom im je garantirao slobodno kretanje i trgovinu na cijelom prostoru tadašnje Bosanske banovine. Tokom osmanske uprave u Bosni, u vrijeme vojno-administrativnog uređenja Bosne kroz kapetanije, u utvrdama na prostoru Zenice i njenog okruženja, bila je uspostavljena Vrandučka kapetanija, jedna od njih 28 koliko ih je bilo u tadašnjem Bosanskom pašaluku. Za vrijeme Austro-Ugarske monarhije Zenica se počinje razvijati u značajan regionalni centar, zahvaljujući posebno svom prirodnom, prostornom položaju uz rijeku Bosnu, svojim mineralnim bogatstvima u neposrednom okruženju, kao i izgradnji savremenijih cestovnih i željezničkih saobraćajnica. Nakon izgradnje uskotračne željezničke pruge od Sarajeva do Bosanskog Broda, prvenstveno zbog eksploatacije šumskih i rudnih bogatstava, u Zenici Austrougari osnivaju prvu tvornicu papira u BiH, a 1892. godine podižu Željezaru Zenica, te između 1887. i 1904. osnivaju Zemaljski centralni kazneni zavod, zavođenjem svog austrougarskog građanskog i krivičnog zakonodavstva. U Zenici se 1950. godine osniva i sve do danas uspješno djeluje Narodno pozorište Zenica - kulturna institucija koja je regionalni i značajno republički kulturni teatarski centar. Neposredno u blizini Zenice, uz cestovnu i željezničku komunikaciju prema Žepču i Doboju, na uzvišenju iznad rijeke Bosne, dominantno se ističe stari grad Vranduk - nacionalni je spomenik Bosne i Hercegovine, potom ploča velikog sudije Gradješe koja je nacionalni spomenik kulture, potiče iz 12. stoljeća što govori o ustrojstvu sudstva u Bosni za vrijeme Kulina bana, zatim Sultan-Ahmedova džamija i Medresa, graditeljska cjelina takođe proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, kao i Crkva sv. Ilije sa župnim dvorom, Crkva rođenja presvete Bogorodice i Sejmenska džamija, a početkom 20. stoljeća u Zenici je izgrađena jevrejska sinagoga i sačuvano je i zeničko jevrejsko groblje.