VELIKA KLADUŠA

Velika Kladuša je granični grad BiH na krajnjem sjeverozapadu, smještena u Cazinskoj krajini, okružena pitomim i blagim brdima, na prostoru kroz koji protiče rijeka Kladušnica. Arheološka istraživanja su pokazala da se život na ovom prostoru odvijao još u vrijeme paleolita, a kasnije intenzivnije, u vrijeme neolita; na prostoru lokaliteta "Krečane" u dolini rijeke Kladušnice istraženo je ljudsko naselje koje potiče iz mlađeg željeznog doba, koje se smatra jednim od najstarijih istraženih naselja tog vremena. Do dolaska Rimljana na ove prostore, naročito su ovdje bili prisutni Iliri Japodi koji su ratovali sa Keltima s kojima su se Kelti i asimilirali, te su arheolozi zaključili da je i stari grad, Tvrđava kladuška, podignut na ostacima rimskog castruma koji je prije toga podignut na ostacima ilirske gradine u samoj Velikoj Kladuši. Sve do osmanskih osvajanja u 17. stoljeću Velikom Kladušom su najčešće vladali hrvatsko-ugarski velikaši, i to na temelju kraljevskih povelja, listina. Zabilježeno je tako da je Kladuša u određenim periodima na temelju edikta ugarsko-hrvatskih kraljeva imala status slobodnog kraljevskog grada. Osmanlije su tek 1633. godine, punih 170 godina nakon što su u Jajcu 1463. definitivno porazili i ukinuli bosansku kraljevsku državu, zauzeli krajnje sjeverozapadne prostore u koje se i smjestila Velika Kladuša, te su prvo uradili ojačavanje bedema Kladuške utvrde, tvrđave jer je ona tada bila zadnja uporišna, granična tačka Osmanske carevine prema Evropi. Poznate su u narodu junačke pjesme o ljutim Krajišnicima, graničarima bosanskim u službi Osmanskog carstva naspram susjedne velesile, Austrijskog carstva. Okupacijom BiH od Austro-Ugarske, Tvrđava kladuška a i sama Kladuša, izgubili su svoj dotadašnji strateški vojni značaj. Naselje, do tada podgrađe vojne tvrđave, formira se i oblikuje u gradsko naselje sa svim gradskim sadržajima. U okviru socijalističke Jugoslavije Kladuša je doživjela svoj puni razvoj, najintenzivnije s kraja sedamdesetih godina do 1987. godine, razvojem jednog od najvećih poljoprivredno-prehrambenih kombinata u bivšoj Jugoslaviji, velikokladuški "Agrokomerc". Veliki broj kulturno-historijskih spomenika svjedoče vrijeme i duh Krajišnika na granici dvaju najvećih carstava između 14. i 19. stoljeća, među kojima su naročito: Stari grad - dvorac Kladuša, zatim Stari grad "Podzvizd", "Todorovo", "Vrnograč", Templarski viteški grad "Hresno", brojne kladuške džamije, crkvina Velika Kladuša i dr.