JAJCE

Jajce je smješteno na historijski zanimljivoj raskrsnici puteva, na značajnom prostoru Bosne i Hercegovine, okruženo planinama Čemernicom, Vlašićem i Lisinom, na ušću rijeke Plive u Vrbas, jedinstvenim prizorom, veličanstvenim vodopadom u centru grada. Općinski prostor zauzima površinu od 395 km², dok je nadmorska visina u centru grada 362 metra. Područje uz Plivu i Vrbas bilo je naseljeno još u vrijeme neolita, prostor koji su naseljavali naši preci Iliri, gradeći svoje ilirske gradine, a najbrojniji na prostoru današnjeg Jajca bili su iz plemena Mezeja i Oserijata. Kasnije su ratovali i asimilirali se sa Keltima, ostavljajući iza sebe ilirsko-keltske socijalne ostavštine; keramičko obojeno posuđe i druge bakrene i željezne predmete. Krajem stare i početkom nove ere prostore zapadnog Balkana osvajaju legionari Rimskog carstva, Rimljani koji su bili poznati graditelji, čiji je boravak ovdje trajao gotovo 500 godina, sve do pada Zapadnog Rimskog carstva 476. godine. Srednjovjekovni grad Jajce, prema historiografima, utemeljen je krajem 14. i početkom 15. stoljeća čiji je utemeljitelj bio veliki bosanski vojvoda Donjih krajeva Hrvoje Vukčić Hrvatinić koji je stolovao u Jajcu do 1411. godine. Poslije njega, Župa Donji krajevi pripala je Radivoju Jablanoviću, sve do 1423. godine kada Jajce postaje stolno mjesto bosanskih kraljeva. U Jajcu je 17. novembra 1461. godine, u Crkvi svete Marije sa zvonikom svetog Luke unutar historijskog jezgra grada, papinskom kraljevskom krunom krunisan posljednji kralj bosanski Stjepan Tomašević (1438.-1463.), sin prethodnog kralja bosanskog Stjepana Tomaša i kraljice Vojače. Stjepan Tomašević je jedini kralj bosanski okrunjen papinskom krunom; do tada su svi bosanski kraljevi bili okrunjeni drvenom bogumilskom krunom kralja Tvrtka I Kotromanića (1338.-1391.), koji je od 1353. do 1377. godine bio banom bosanskim, a onda u Milama kod Visokog okrunjen kraljevskom drvenom krunom i bio prvim kraljem bosanske srednjovjekovne države, sve do svoje smrti 1391. godine. Po osvajanju grada Jajca krajem 1527. i početkom 1528. godine Osmanlije su, ne dirajući srednjovjekovni urbani sklop tvrđavskog podgrađa niti sklop Jajačke tvrđave, kao ni ukupan ambijent, formirali čaršiju sa dućanima tipičnim za tadašnje osmansko vrijeme, posebno u Bosanskom ejaletu. Na samom kraju 17. stoljeća, po okončanju Bečkog rata između 1683.-1699. godine, reorganizacijom vojne strukture u Osmanskoj carevini, Jajce opet postaje centar Jajačke vojne kapetanije. Dolaskom austrougarskih trupa u Jajce 1878. godine nastaje potpuno novo vrijeme, vrijeme proeuropskih reformi; sistematski nastaje industrijska zona grada čime Jajce iz tvrđavskog podgrađa prerasta u potpuno novu urbano-ekonomsku cjelinu i poprima svoj novi izgled. U Jajcu se 29. i 30. novembra 1943. godine održava historijsko Drugo zasjedanje AVNOJ-a, nakon što je 25. novembra u Mrkonjić Gradu bilo održano zasjedanje ZAVNOBiH-a. Najbrži razvoj Jajce doživljava za vrijeme socijalističke Jugoslavije kojoj su temelji udareni upravo u Jajcu. Razvijaju se hemijska, metalna, građevinska, tekstilna industrija, te drugi privredni kapaciteti, intenzivno se razvija turističko-ugostiteljski sektor. Tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu 1992.-1995. Jajce spada među nekoliko gradova koji su doživjeli najveća razaranja. Veoma su brojni kulturno-historijski spomenici i turističke destinacije u gradu Jajcu, u kojem je napravljen izuzetan spoj srednjovjekovnih i osmanskih urbanih i graditeljsko-arhitektonskih karakteristika u simbiozi sa austrougarskim i modernim karakteristikama 20. stoljeća. Među njima su džamije, crkve, Franjevački samostan, jajačke česme, Vila ZAVNOBiH-a, Dom AVNOJ-a i mlinice - vodenice između jezera, koje se nalaze između Velikog i Malog plivskog jezera, njih ukupno 20, stare između 400 i 450 godina i predstavljaju, osim svoje namjene za mljevenje žitarica, i izuzetan kulturno-historijski spomenik.