DONJI VAKUF

Donji Vakuf smješten na rijeci Vrbas, najstariji je grad u živopisnoj Skopaljskoj dolini, na nadmorskoj visini 515 metara, sa površinom općine 320 km². Kroz historiju, grad je promijenio mnoga imena da bi još od osmanskog doba nosio svoje današnje ime. Život na prostoru Donjeg Vakufa postojao je još u prahistorijsko doba, od vremena neolita, kao i na prostoru cijele Skopaljske doline, duge 27 km, a široke samo 2 km, doline koju je formirala rijeka Vrbas. Na prostorima oko gornjeg toka rijeke stari Iliri su ostavili svoje tragove u okviru ilirskog plemena Sardeati, kasnije su ih potiskivali i sa njima se miješali Kelti, te su došli Rimljani, pa Goti, Huni i Avari, sve do dolaska starih Slavena u 7. stoljeću. U Donjem Vakufu i njegovoj okolini nalazi se veći broj stećaka, nadgrobnih spomenika naših predaka bogumila koji svjedoče srednjovjekovnu bosansku historiju. Skopaljska dolina bila je značajnim prostorom, poprištem borbi bosanskih banova i kraljeva, u okviru Bosanske srednjovjekovne države kojom su upravljali, naročito onih koje su vođene protiv ugarskih kraljeva. Bili su to banovi: ban Borić (1154-1163), ban Kulin (1180-1204), banovi Stjepan i Ninoslav, a banove su kasnije zamijenili bosanski kraljevi Kotromanići, Kosače, sve do kralja Stjepana Tomaševića, do pada Kraljevine Bosne pod osmansku upravu 1463. godine. Najveća bitka sa Ugarima bila je 1415. godine kada je Hrvoje Vukčić pod Dobojem, uz pomoć Osmanlija, porazio brojnu ugarsku vojsku. Istraživači se slažu da je današnji Donji Vakuf nastao plemenitošću vakifa Ibrahim-bega Malkočevića u vrijeme osmanske uprave nad Skopaljskom dolinom, koji je 1573. godine na desnoj obali Vrbasa, na mjestu današnjeg Donjeg Vakufa podigao prvu džamiju, Baš-džamiju. U Donjem Vakufu i njegovoj neposrednoj okolini obilježeno je 16 nekropola stećaka, tu su takođe ostaci gotičke starokršćanske bazilike iz kasnog antičkog doba u Oborcima iznad Donjeg Vakufa, turbe Torlak Alije u Torlakovcu ispod Donjeg Vakufa, uz rijeku Vrbas, a najzanimljiviji je stari grad Prusac, čiju su tvrđavu graditeljski započeli Rimljani, nastavili Mlečani, a dovršili Osmanlije i Ajvatovica koja je najveće vjersko dovište muslimana u Evropi.